Inhoudsopgave

Voorwoord 9

Inleiding 11
Over de titel 11
Wat dit boek niet biedt 12
Wat dit boek wel biedt 12
Opbouw en structuur 12
Gebruikte modellen 13

Hoofdstuk 1 Culturele en levensbeschouwe­lijke diversiteit in Nederland 17
Inleiding 17
Leerdoelen 17
Allochtonië 18
De kolonisatie van Nederlandse gebieden 18
Migratie 18
Migratiestop en toenemende groei 18
De multiculturele samenleving 19
Samenstelling van de bevolking 19
Autochtoon en Allochtoon 21
Nationaliteit en etniciteit 22
Zelfdefiniëring en etikettering 22
Culturele identiteit 23
Ascribed of achieved 23
De ontwikkeling van de multiculturele samenleving 24
Perspectief 25
Perspectief 1: Etnocentrisme en tolerantie 25
Perspectief 2: Cultuurrelativisme 25
Perspectief 3: Universalisme 26
Perspectief 4: Transcultureel samenwerken of pluralisme 26
Kansen en bedreigingen 26
Relativering 27
Conflicthantering 27
Conclusie 28
De multireligieuze samenleving 29
Levensbeschouwing 29
Religie 29
Perspectief 29
Levensbeschouwelijke stromingen in Nederland 30
Religieuze overtuigingen van ouders in Nederland 31
Autochtone Nederlandse ouders 31
Turks Nederlandse ouders 32
Marokkaans Nederlandse ouders 32
Surinaams Creoolse Nederlandse ouders 33
Hindoestaans Nederlandse ouders 33
Chinees Nederlandse ouders 33
Somalisch Nederlandse ouders 33
Islamitische opvoeding 34
Opvattingen over en de praktijk van religieuze opvoeding 34
Context 34
De rol van de moskee 35
Conclusies 35
Culturele diversiteit 36
Cultuur 36
Cultuurmodellen: filters van de werkelijkheid 38
Voorbeelden uit de praktijk 40
Conclusie 43
Conclusies over dit hoofdstuk 43
Reflectievragen over hoofdstuk 1 44
Literatuur 44

Hoofdstuk 2 Van minister tot meester 49
Inleiding 49
Leerdoelen 49
Het Nederlandse onderwijslandschap 49
Het Nederlandse scholenlandschap 50
Scholen op pedagogische visie 50
Scholen op levensbeschouwelijke visie 50
Algemeen bijzonder onderwijs 51
Religie en onderwijs 51
Intercultureel en interreligieus onderwijs 52
De rol van de overheid in het onderwijs 52
Multicultureel 53
Advies 54
Het beleid van de school 54
Het pedagogische klimaat van de school 55
De vier gebieden van het pedagogisch klimaat 56
Schoolcultuur 59
De brede school, samen sterker 60
Sociale vorming 62
Ouders 62
Doelen, verwachtingen en vooroordelen 63
Ouders als partners 63
Wat moet en wat mag 65
Opvoedingsstijlen 65
Verwachtingen van school 66
Prestatiegerichtheid 66
Relatie ouders met school 66
Algemeen 66
Samenwerkingsvormen school en ouders 67
Ouders thuis 68
Ouders op school 69
Vrijwilligershulp 69
Overleg en medezeggenschap 69
Formeel, informeel of ergens ertussenin? 70
Van informeel naar formeel 70
De school bij de ouders 70
Tot slot 71
Conclusies over dit hoofdstuk 71
Reflectievragen over hoofdstuk 2 71
Literatuur 72

Hoofdstuk 3 Interculturele communicatie 75
Inleiding 75
Leerdoelen 75
Een goed gesprek met een ander begint bij jezelf 75
Cultureel script 76
Communicatieniveaus 77
Betrekkingsniveau 78
De ontvanger bepaalt 78
Congruentie 79
Basispositie 79
Voorwaardelijk en onvoorwaardelijk 81
Ik, jij en zij 82
Conclusies 83
Toetsen 84
Culturele structuren 85
Interne dialoog 86
Interne en externe communicatie 86
Functioneel communiceren 87
Functioneel communicatiemodel 87
Toelichting 85
Transacties 87
Complementaire Transacties 88
Kruistransacties 88
Transacties met bijbedoelingen 89
Let op 90
Basisposities, Egoposities en Transacties 90
Beeldvorming en stereotypering 92
Etnocentrisme 92
Inferentie 92
Attributie 93
Interculturele methodiek 94
Competentie 94
1. Ontmoeten en verbinden 95
2. Identificeer de afstand 95
3. Overbrug de afstand 95
4. Samenwerken 96
Conclusies over dit hoofdstuk 97
Reflectievragen over dit hoofdstuk 97
Reflectievragen over hoofdstuk 3 97
Literatuur 97

Hoofdstuk 4 Leraar en intercultureel onderwijs 101
Inleiding 101
Leerdoelen 101
Het pedagogische klimaat in de klas 101
Pedagogisch klimaat en persoonlijke competenties 101
1. Interculturele sensitiviteit 102
2. Interculturele communicatie 103
3. Het kunnen ontwikkelen van betrokkenheid 103
4. De beheersing van onzekerheden 105
Tot slot 106
Pedagogisch en sociaal klimaat 106
Een goed begin is het halve werk 106
Wederzijdse invloed 107
Invloed door communicatie 107
Voorwaardelijke en onvoorwaardelijke bevestigingen 107
Invloed door de klas als systeem 109
Groepsvorming 109
Forming 110
Storming 111
Norming 111
Vertalen 111
Diversiteit in afspraken 112
Performing 114
Het lokaal en de organisatie van het onderwijs 114
Checklist voor het inrichten van het klaslokaal 114
Anders omgaan met straf 115
Non-contracten en probleemoplossende sancties 116
Non-contracten aanpassen of beëindigen 117
Algemene opmerkingen over het corrigeren van gedrag 117
De communicatie met ouders 119
Reflectievragen over dit hoofdstuk 121
Reflectievragen over hoofdstuk 4 121
Literatuur 121

Hoofdstuk 5 Ontwikkeling en identiteit van het kind 125
Inleiding 125
Leerdoelen 125
Ontwikkelingsfasen van een schoolkind 126
Ontwikkeling in fasen 126
Voorschoolse fase, 3-4 jaar 126
Diversiteit in opvoeding 126
Uit de praktijk 127
Begeleidingstaken 127
Onderbouw (groep 1 en 2), 4 - 6 jaar 127
De belangrijkste kenmerken van deze ontwikkelingsfase 127
Diversiteit in opvoeding 128
Begeleidingstaken 128
Geweten, moraal en zelfbeheersing 129
Gedragsproblemen 130
Culturele factor 131
Middenbouw (groep 3, 4 en 5) 6 - 9 jaar 131
De belangrijkste kenmerken van deze ontwikkelingsfase 131
Diversiteit in opvoeden 132
Begeleidingstaken 132
Schuld, schaamte en straf 133
Geweten en moraal 133
Gedragsproblemen 133
Bovenbouw (groep 6, 7 en 8) leeftijd 9 - 12 jaar 133
Kenmerken van deze ontwikkelingsfase 133
Diversiteit in opvoeding 134
Begeleidingstaken 134
Geweten en moraal 135
Gedragsproblemen 135
Conclusies 135
Taal 136
Ontwikkelingsfasen bij het aanleren van taal 136
Fasen in het leren van de eerste taal 136
Nederlands als tweede taal 136
Oorzaken van taalachterstand 136
Aandachtspunten bij taalachterstand 137
Identiteit 137
Cultuurwaarden en identiteit 139
Opgroeien in twee culturen: spanningsveld of verrijking? 139
Invloed van de niet-dominante cultuur 141
Generaties en beeldvorming 141
Levensbeschouwelijke ontwikkeling en de religieuze identiteit 142
Ontwikkeling van een godsbeeld 142
Functies van levensbeschouwing en religie 143
Orthodoxie 144
Conclusies over dit hoofdstuk 145
Reflectievragen over hoofdstuk 5 146
Literatuur 146

Instanties en links 149

Dankwoord 151

Over de auteur 153